Dek-tria leciono · kultura mergiĝo — la naturo, la luno kaj la hejmsento

Vortoj kiuj Rigardas la Lunon

La dek-dua leciono promesis: 天 vivas duoblan vivon — tago kaj ĉielo; 月 — monato kaj luno. Jen la leciono, kiu eniras tra tiu pordo. Kvar proverboj pri la naturo: la tureto apud la akvo kiu unua ricevas la lunon, la trinkanto kiu memoras la fonton, la persikarbo kiu ne parolas sed faras vojon, kaj la floro kiu ne ruĝas cent tagojn. Kaj la poemo estas la plej konata kvarverso de la tuta lingvo — 静夜思 de Li Bai: lito, lumo, frosto, luno, kaj la leviĝinta kapo de mil jaroj da migrigitoj. La radikoj de hodiaŭ — 山水天光花 kaj la nuboj — plantas la venontan praktikan lecionon pri la vetero.

🈶 4 proverboj pri la naturo 📜 1 poemo: 静夜思 🌱 10 radikoj de la naturo 🔊 sonponto: ang kaj flugiloj 🎤 parol-ekzerco · 🧩 2 kvizoj

🔊 Sonponto 12: -ang kaj ĝiaj flugiloj — -iang kaj -uang

La nazaj finaĵoj laboras ekde la tria leciono; hodiaŭ venas la plej sonora familio de ĉiuj: la -ang de la lumo kaj de la hejmsento — kaj ĝiaj du flugiloj, kiuj komenciĝas per la glitoj i- kaj u- (la glitoj de la sepa leciono, nun sur nazan fonon). La poemo de hodiaŭ sonas preskaŭ tute per ili: 光 guāng, 霜 shuāng, 乡 xiāng, 望 wàng.

-ang — la pura sonorilo (a + ng, la buŝo granda kaj malferma)

-angmalferma a, longa naza eĥo — la sono de la ĉina templo; vi ĝin havas ekde 长歌行长 cháng “longa” (L3/L10!)

-angla “supren” de la tempo-esprimoj de la dek-dua leciono上 shàng “supren; sur” (L13!)

-angkaj “okupata” — la vorto de la spegula frazo de la sonponto -ou忙 máng “okupata” (L13!)

-iang — la flugilo i: glitu de i al la naza ang (la longo de la kribrilo L10, plus la sonorilo)

-iangkomencu per mallarĝa i kaj sonorigu en la nazan ang — “hejmvilaĝo”, la lasta vorto de la poemo乡 xiāng “hejmvilaĝo” (故乡!)

-iangsama silabo, tria tono — “pensi, voli”: la verbo de la oka leciono revenas想 xiǎng “pensi; voli” (L9!)

-iangkaj la parfumo — perfekta homofono de la hejmvilaĝo: unu sono, du mondoj香 xiāng “bonodora” (闻 “flari”, L12!)

-uang — la flugilo u: w estas nur la ŝirmilo (L9!), la silabo estas u + ang

-uangronda u rekte en la nazon — “lumo”, la dua vorto de la poemo光 guāng “lumo” (月光!)

-uangsama flugilo, sed kun la kurba ŝ — “frosto”, la alloge malvarma bildo de la poemo霜 shuāng “frosto”

-uangkaj “rigardi de malproksime” — la kuzo sona de 往 “direkte al” (L11)!望 wàng “rigardi-al” (望月!)

MINIMUMA PARO — la tono decidas inter hejmo kaj penso (🔊), poste per 🐢:

乡 xiāng “hejmvilaĝo” — ebena 1a ↔ 想 xiǎng “pensi” — la 3a cirklas!

La truko: la poemo mem ilin kunigas — 低头思故乡 “mallevu la kapon, pensu la hejmvilaĝon”: sī (pensi) kaj xiāng (hejmo) estas la du dispecigitaj duonoj de la sento — kaj iliaj sonoj xiāng/xiǎng estas najbaroj disigitaj nur per la tono. Kaj ĝuu la spegulan paregon de la dek leciono pri direktoj: 往 wǎng “direkte al” ↔ 望 wàng “rigardi-al” — iri kaj rigardi, ambaŭ per la sama buŝo, nur la tono diras ĉu la korpo aŭ la okuloj moviĝas. (想家 xiǎng jiā “hejm-sopiri” — la malsano, pri kiu la poemo parolas!)

La tonoj (rememoro el Leciono 1): 1 ā 2 á 3 ǎ 4 à ◦ neŭtrala

LA KALENDARO KAJ LA ĈIELO PAROLAS PER UNU VOĈO: la dek-dua leciono flustris ĝin, hodiaŭ ĝi plene malkaŝiĝas — la ĉinaj radikoj pri tempo kaj naturo estas la samaj signoj: 天 “ĉielo” kaj “tago” (今天 hodiaŭ / 天空 ĉielo), 月 “luno” kaj “monato” (月光 lunlumo / 一月 januaro), 日 “suno” kaj “tago”, 明 “brila” kaj “morgaŭa” (明月 luma luno / 明天 morgaŭ). La origino estas natura: la antikva kalendaro legiĝis en la ĉielo — la lunaj fazoj faris la monatojn, la suna reveno la jaron (la sezonoj de la dek-unua leciono!). Tial poezio pri la luno estas ĉiam ankaŭ poezio pri la tempo — kaj pri la hejmo, kiun la tempo forportas.

🧩 Vida vidigo: 日 “suno” + 月 “luno” = 明 míng “brila”. Kiam la suno kaj la luno kunas en unu sola signo, la rezulto nur povas esti brilo — ekzemplo de ideograma kunmetaĵo (会意字 huìyìzì, “signifo-kuniga signo”), kie du bildoj kune diras ion novan, kiun neniu el ili solas diras.

📚 Kvar proverboj pri la naturo

Kiel en ĉiuj kulturaj lecionoj, vi trovos la signojn, la pinjinon laŭtonigitan, laŭvortan kaj liberan tradukon, la vortodisigon kaj elparolan fokuson — kaj la butonojn 🔊 Parolu / 🐢 Lante. La butono 🎵 Kanto ludos la veran kanton (filmeton faritan per IA).

🎵 La kvin kantoj de tiu ĉi leciono venos baldaŭ: kiam la filmetoj estos aldonitaj en /audio/kantoj/ (nomoj: l13-1-jinshui · l13-2-yinshui · l13-3-taoli · l13-4-huawu · l13-poemo-jingyesi, ĉiuj .mp4), la butonoj aktiviĝos mem — ĝis tiam ili afiŝas “baldaŭ…”.

Proverbo 1 el 4 · la luno

近水楼台先得月

jìn shuǐ lóu tái xiān dé yuè

LaŭvorteLa tureto proksima al la akvo unue ricevas la lunon.

SencoEl la Song-epoko («Qingye Lu» 清夜录) — kaj ĝi venas kun sia ĝemelo: 向阳花木易为春 xiàng yáng huā mù yì wéi chūn “la floroj turnitaj al la suno facile renkontas la printempon”. Kiu staras proksime, tiu unue ricevas la lumon: la proverbo pri avantaĝo de pozicio — bonvole legata kiel saĝo pri orientiĝo, ne kiel pri ŝtelita avantaĝo.

Vortoj unuope 近 jìn — proksima (la spegulo de 远 “malproksima”, L8 — kaj el 很近 “tre proksima”, L11!) 水 shuǐ — akvo (el 水滴石穿, L1!) 楼 lóu — turo, etaĝa domo (-ou, L13!) 台 tái — teraso, podio (-ai, L5!) 先 xiān — unue, antaŭe (-ian, L10!) 得 dé — ricevi, akiri 月 yuè — luno; monato (L12/L13!)

🗣️ Aŭskultu la geometrion: sep silaboj, sep vortoj — kaj la tuta frazo estas unu silabo pli longa ol la tipa kvaropo: kie vi staras decidas kion vi ricevas. La ĝemela duono portas la kameleonon 为 wéi “fariĝi” (L3!) kaj la printempon 春 de la dek-unua leciono — la tuta jaro estas en la proverbo: luno kaj suno, nokto kaj printempo, la du lumoj de la naturo.

↻ ripetu laŭte 3×

Proverbo 2 el 4 · la fonto

饮水思源

yín shuǐ sī yuán

LaŭvorteTrinkante la akvon, pensu la fonton.

SencoLa proverbo de la dankemo: ĉiu rivero havas sian fonton, ĉiu trinko sian originon. Oni diras ĝin pri la instruistoj, la gepatroj, la lando, la lingvo — ĉio, kio fluas al ni, eliris de ie. Ĝia gefrato en Esperanto vivas en la Proverbaro: neniu fonto forgesas sian rivereton… kaj inverse.

Vortoj unuope 饮 yǐn — trinki 水 shuǐ — akvo (L1!) 思 sī — pensi (unu el la dek radikoj de L10!) 源 yuán — fonto, origino (-üan, L10!)

🗣️ Kvar silaboj kaj tuta moralo — kaj jen la eterna tonŝanĝo 3-a+3-a denove: 饮水 parolatas yín shuǐ (la regulo de 你好, L1 — ĝi vin akompanos ĝis la fino de la kurso). Notu ankaŭ la paron da pensoj: 思 sī ĉi tie kaj 想 xiǎng en la sonponto — “pensi la fonton” kaj “pensi la hejmon”: la du radikoj de la sopiro, kiuj kuniĝos en la lasta verso de la poemo.

↻ ripetu laŭte 3×

Proverbo 3 el 4 · la vojo sub la arbo

桃李不言，下自成蹊

táo lǐ bù yán, xià zì chéng xī

LaŭvorteLa persikoj kaj prunoj ne parolas — sed sub ili mem formiĝas vojeto.

SencoEl la «Registroj de la Granda Historiisto» (史记), pri la generalo Li Guang, kiun la tuta armeo amis sen ke li fanfaronis: la arbo ne vokas nin — la floroj allogas, kaj la homoj mem preteras. La vero ne bezonas reklamon; la boneco faras sian vojon kiel la radiko sian ĝermon. Oni diras ĝin pri modestaj majstroj — kaj 桃李 mem fariĝis la vorton por “disĉiploj”: 桃李满天下 táo lǐ mǎn tiān xià “viaj lernantoj plenigas la mondon”.

Vortoj unuope 桃 táo — persiko (-ao, L5!) 李 lǐ — pruno (kaj la familinomo Li!) 不 bù — ne (ĝuste ĉi tie trankvila!) 言 yán — paroli, vortoj 下 xià — sube (L13!) 自 zì — mem, de si (el 自由 “libera”, L5-kanzono!) 成 chéng — fariĝi (el 成功, L1!) 蹊 xī — vojeto (≈ 西 “okcidento”, L11!)

🗣️ Du kontrastoj en ok silaboj: (1) 不 restas bù — ĉar yán estas 2-a tono (la kontraŭekzemplo de la naŭa leciono, fidela kiel ĉiam); (2) la arbo ne parolas (不言) sed la vojo mem fariĝas (自成) — negacio kaj memfarado, la tuta etiko en du helpvortoj. Kaj la son-ĉapelo: 蹊 xī kaj 西 xī “okcidento” (L11) sonas idente — la vojeto kaj la okcidento, ambaŭ lokoj kien oni iras.

↻ ripetu laŭte 3×

Proverbo 4 el 4 · la floro

花无百日红

huā wú bǎi rì hóng

LaŭvorteLa floro ne ruĝas cent tagojn.

SencoKaj ĝi venas kun sia spegulo: 人无千日好，花无百日红 rén wú qiān rì hǎo, huā wú bǎi rì hóng “la homo ne havas mil bonajn tagojn, la floro ne ruĝas cent tagojn”. La belo estas sezono, ne posedo — kaj ĝuste tial oni ĝin rigardas. La saĝo ne estas melankolio sed mezuro: ĝuu la ruĝon dum ĝi estas ĉi-tie, kaj semu por la venonta printempo (la plano de la jaro kuŝas en la printempo — L12!).

Vortoj unuope 花 huā — floro (el 花落知多少, L12!) 无 wú — ne havi (el 无米之炊, L5!) 百 bǎi — cent (el 百步, L5!) 日 rì — tago; suno (L12/L13!) 红 hóng — ruĝa (-ong, L12!)

🗣️ Kvino da vortoj, ĉiuj jam viaj krom unu: 红 hóng “ruĝa” — la koloro de la feliĉo en Ĉinio (la nuptoj, la printempaj paroloj, la ruĝaj kovertoj de la novjaro). Ĝi sonoras per la -ong de la vintro kaj de la oriento (L12) — kaj ĝuu: la tuta frazo glitas sen ia tonŝanĝo. Kvar proverboj, nur unu gluto (la yín shuǐ de la dua) — preskaŭ ripoztago. La floro ruĝas trankvile.

↻ ripetu laŭte 3×

📜 Bonuso: 静夜思 — la luno antaŭ la lito

La plej konata poemo de la ĉina lingvo: kvar versoj, dudek silaboj, kiujn ĉiu ĉinparolanto scias ekde la infanvartejo. Li Bai (李白, 701–762), la “nemortonta poeto” de la Tang-dinastio, verkis ĝin — la rakonto diras — en gastejo, dudek-ses-jara, rigardante la lunlumon sur la planko. Mil ducent jarojn poste, ĉiu ĉinparolanto kiu levas la kapon nokte, parolas per tiuj ĉi kvar versoj.

静夜思 jìng yè sī — “Pensado en kvieta nokto”

Li Bai (李白 Lǐ Bái), Tang-dinastio, 8-a jarcento — la tuta poemo

床前明月光， chuáng qián míng yuè guāng, antaŭ mia lito, la lumo de la hela luno,

疑是地上霜。 yí shì dì shàng shuāng. mi preskaŭ kredas ĝin frosto sur la tero.

举头望明月， jǔ tóu wàng míng yuè, mi levas la kapon kaj rigardas la helan lunon,

低头思故乡。 dī tóu sī gù xiāng. mi mallevas la kapon — kaj pensas mian hejmvilaĝon.

Vortoj de la poemo 静 jìng — kvieta, silenta (-ing, L3!) 夜 yè — nokto (= 叶 “folio”, L12!) 思 sī — pensi, sopiri (L10!) 床 chuáng — lito (-uang, la sonponto!) 前 qián — antaŭ (el 前门, L1/L11!) 明月 míng yuè — hela luno (明 = “brila; morgaŭa”, L12!) 光 guāng — lumo 疑 yí — suspekti, preskaŭ kredi 是 shì — esti (L9!) 地上 dì shàng — sur la tero (上 L13!) 霜 shuāng — frosto 举头 jǔ tóu — levi la kapon (头 -ou, L13!) 望 wàng — rigardi de malproksime (≈往 L11) 低 dī — malalta; mallevi 故乡 gù xiāng — hejmvilaĝo (故 el 温故知新, L10!)

💛 La koreografio de la poemo: ĝi estas danco de la kapo — 举头 leviĝas al la luno, 低头 falas al la memoro; inter la du movoj kuŝas la tuta hejm-sopiro. Kaj la ŝtelo de la okuloj: la lunlumo estas tro bela por esti kredita — 疑是地上霜 “mi preskaŭ kredis ĝin frosto” (kiu iam vidis froston scias: frumatene ĝi brulas blanka kiel plenluno). — Tri son-delicoj: (1) 疑 yí “suspekti” aspektas kiel la tonŝanĝa yí de 一 — sed ĝi estas propra signo kun propra 2-a tono: aminda trompanto; (2) la poemo estas ripoztago de la tonŝanĝo — nenia 一, nenia 不, nenia 3a+3a (sole jǔ tóu, 3a+2a — paca); (3) ĝi finas per 故乡 gùxiāng — la 故 “malnova” de 温故知新 (L10): varmigi la malnovan. La hejmo estas ĝuste tio: la malnova, kiun oni revarmigas per rigardo.

🌙 Bonuso — la alia granda luna penso: kvar jarcentojn post Li Bai, Su Shi (苏轼) rigardis la plenlunon kaj verkis la ĝemelan distikon: 人有悲欢离合，月有阴晴圆缺 rén yǒu bēihuān líhé, yuè yǒu yīnqíng yuánquē “la homo havas ĝojojn kaj ĉagrenojn, kunigojn kaj disiĝojn; la luno havas mallumon kaj lumon, plenecon kaj mankon” — kaj finas: 此事古难全 cǐ shì gǔ nán quán “tion la antikvo neniam plenumis”. La luno do estas la spegulo de la vivo mem: 圆 yuán “ronda, plena” (L10!) kontraŭ 缺 quē “mankanta” (kun la ü de la kvara leciono!) — ĉar la luno ankaŭ naskiĝis el la kalendaro: plena luno, monato plena; manka luno, monato pasanta. Rigardu ĉielon kaj vi legos almanakon; rigardu almanakon kaj vi vidos ĉielon.

🌱 La dek radikoj de la naturo

Dek radikoj inter ĉielo kaj tero — montaro, akvo, lumo, floro, nubo, pluvo, neĝo, frost-spiron kaj la aeron mem. Notu la lastan: 气 estas la ĝemelo de 器 “kapablo” (L10!) kaj la semo de la vorto por “vetero” — la venonta praktika leciono.

山

shān

monto (≈三 “tri”!)

水

shuǐ

akvo (水滴石穿, L1!)

天

tiān

ĉielo; tago (L13!)

光

guāng

lumo (月光 lunlumo)

花

huā

floro (花落, L12!)

云

yún

nubo (ü post y! L10)

雨

yǔ

pluvo (风雨, L12!)

雪

xuě

neĝo (瑞雪, L12!)

气

qì

aero, spiro, atmosfero (≈器, L10!)

月

yuè

luno; monato (明月!)

🌱 Kial ĝuste tiuj dek? Ĉar ili malfermos la pordon de la dek-kvara leciono (praktika): la vetero-esprimoj — 今天天气很好！ “hodiaŭ la vetero estas tre bona!”, 下雨了 “pluvas!”, 很热 / 很冷 “tre varme / tre malvarme” (la 冷 vi jam havas de la sonponto de la vintro!) — ĉio per la radikoj de hodiaŭ: 天气 “ĉiel-spiro” = vetero, 晴 “suna” (el 阴晴圆缺!). Demandi la ĉielon estos via sekva povo — kaj la ĉielo, ni lernis hodiaŭ, estas la unua kalendaro de la homaro.

🎤 Parol-ekzerco — silabo post silabo

Du niveloj: unu silabo — la dek radikoj de la naturo, kun speciala atento al la nova familio -ang (山/光) kaj al la paro 乡/想 — aŭ paro da silaboj el la proverboj kaj la poemo, taksataj same silabo post silabo. Aŭskultu la modelon (🔊 aŭ 🐢), premu 🎤 Aŭskultu min kaj imitu la sonon — verda = ĝusta silabo, ruĝa = reprovu. Honesta rimarko: la tonoj kaj la larĝo de la nazaj sonoj (-ang!) ne estas aŭtomate takseblaj — komparu ilin orele per 🐢.

1 · Silaboj — la radikoj de la naturo

2 · Paroj — la vortoj de la luno

🧩 Memkontrolo — unue la oreloj, poste la memoro

Du malgrandaj kvizoj por fiksi la lecionon. Unue la oreloj: aŭskultu la vorton kaj elektu kiu el la du ĝi estas — la paroj testas la tonon inter hejmo kaj penso (xiāng/xiǎng!), la paron 望/往 de la dek leciono pri direktoj, la kurban ŝ kontraŭ la platan s, kaj la lipojn de ü. Poste la memoro: kiu signo kompletigas ĉiun proverbon — kaj la poemon? Erari estas permesate — ankaŭ la eraroj ion instruas. Post ĝusta respondo, prenu vian tempon: la vortoj restas ĝis vi premos “Sekva”.

1 · 🎧 Aŭskultu kaj elektu la ĝustan vorton

2 · 📜 Kompletigu la proverbon — kaj la poemon

🧭 La lernovojo — kulturo ↔ praktiko

Unu leciono kultura, unu praktika, alterne. La naturo ricevis siajn proverbojn kaj sian lunon; nun la ĉielo revenas kiel ĉiutaga parolo — la radikoj 天气云雨雪 jam atendas la dek-kvaran lecionon pri la vetero.

✅Leciono 1 · Kulturo — “Vortoj kiuj Portas Forton”. ↤ revenu al ĝi

✅Leciono 2 · Praktiko — salutoj kaj ĝentilaj vortoj. ↤ revenu al ĝi

✅Leciono 3 · Kulturo — “Vortoj kiuj Ligas la Familion” kaj 游子吟. ↤ revenu al ĝi

✅Leciono 6 · Praktiko — la dek du parencovortoj kaj la vokalo ü. ↤ revenu al ĝi

✅Leciono 5 · Kulturo — “Vortoj kiuj Nutras la Vivon” kaj 悯农. ↤ revenu al ĝi

✅Leciono 7 · Praktiko — nombroj kaj klasifikiloj ĉe la restoracio. ↤ revenu al ĝi

✅Leciono 8 · Kulturo — “Vortoj kiuj Kunigas la Amikojn” kaj 赠汪伦. ↤ revenu al ĝi

✅Leciono 9 · Praktiko — la pronomoj, la pluralo 们 kaj la posedo 的. ↤ revenu al ĝi

✅Leciono 10 · Kulturo — “Vortoj kiuj Malfermas la Vojon” kaj 长歌行. ↤ revenu al ĝi

✅Leciono 11 · Praktiko — “Kie? Kien?”: 来去, 在哪儿？ kaj la kompaso. ↤ revenu al ĝi

✅Leciono 12 · Kulturo — “Vortoj kiuj Mezuras la Jaron”: 春夏秋冬 kaj 春晓. ↤ revenu al ĝi

✅Leciono 13 · Praktiko — “Kioma Horo?”: 星期, 点分半刻 kaj 不见不散！ ↤ revenu al ĝi

✅Leciono 14 · Kulturo — “Vortoj kiuj Rigardas la Lunon” (tiu ĉi paĝo): la proverboj de la naturo kaj 静夜思.

✅Leciono 15 · Praktiko — “Kia Vetero Hodiaŭ?”: 天气, 晴阴多云, 下雨了！ kaj 带伞！ ▶ iru al ĝi

🌏Kruc-ligo al Esperanto: la naturo ankaŭ parolas en la Proverbara Kolekto — serĉu “akvo”, “luno” kaj “fonto”: la rivero ne revenas, sed la fonto restas; post pluvo venas sereno; la arbo rekoniĝas per siaj fruktoj… Zamenhof kolektis la ĝardenon de la tuta homaro.

🧩 Radika parenco: 雨 (pluvo)

雨 (yǔ, “pluvo”) mem estas la radikalo, kaj ĝi sidas kiel tegmento super du aliaj vortoj de ĉi tiu leciono: 雪 (xuě, “neĝo”) kaj 霜 (shuāng, “frosto”, en 疑是地上霜 el la poemo 静夜思). Ĉio, kio falas de la ĉielo, kunportas ĉi tiun tegmenton.

🖌️ Skribu per la fingro

Ne nur legu la signojn — spertu ilin skribante. Premu 👁️ Vidu por vidi la ĝustan sekvon de streketoj, poste ✍️ Provu mem kaj desegnu ĉiun streketon per fingro (aŭ muso) rekte super la kadro. La aplikaĵo kontrolas, ĉu la formo kaj ordo estas ĝustaj.

雨 yǔ — pluvo

雪 xuě — neĝo

霜 shuāng — frosto

🔍 自 similas 白, sed devenas tute alie

自 (zì, “mem”, ĉi tie en 自由) similas al 白 (bái, “blanka”, kiun vi vidis en Leciono 5) — nur unu streketo diferencas. Sed temas denove pri pura vida hazardo: 白 rilatas al io hela, dum 自 origine bildigis nazon — en antikva Ĉinio oni montris sian propran nazon por diri “mi mem”, tial la signifo “mem, propra”. Bona memorigo, kial oni ne rajtas diveni signifon nur el simileco.

🏛️ De kie venas la strekoj: 想 (pensi, sopiri)

Multaj ĉinaj signoj estas kunmetoj de pli malgrandaj signoj, ĉiu kun sia propra bildo kaj historio. Malkunmetu ĉi tiun:

相

rigardi reciproke

心

koro

想

xiǎng — pensi, deziri

想 (kiel en 低头思故乡 — nu, tie staras 思, la fratino de 想) kunigas 相 (“rigardi unu la alian, reciproke”) kun 心 (“koro”): rigardi ion per la koro — tio estas pensi pri ĝi, sopiri ĝin. Kiam Li Bai levas la kapon al la luno kaj poste mallevas ĝin pensante pri sia hejmvilaĝo, li faras ĝuste tion, kion ĉi tiu signo bildigas.